του π. Γεωργίου Δ. Μεταλληνού
Η έλλειψη κριτικής ικανότητας ή και η ηθελημένη ιδεολογική χρήση και ερμηνεία της Ιστορίας παράγει κατά καιρούς τις γνωστές αρνητικές εκτιμήσεις για τη στάση της Εθναρχίας απέναντι στη μεγάλη Ελληνική Επανάσταση.
Και είναι γεγονός ότι έχουν γραφεί και γράφονται συνεχώς σπουδαίες μελέτες, και όχι μόνο από κληρικούς ή θεολόγους, που δίνουν την όψη των πραγμάτων, η οποία βγαίνει αβίαστα μέσα από τις πηγές, ελληνικές και ξένες.
Είναι φυσικό όμως να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη στον χώρο της ιστορικής έρευνας οι μαρτυρίες εκείνες που προέρχονται από πρόσωπα τα οποία μπορεί να χαρακτηρισθούν «ουδέτερα» στην τοποθέτησή τους, τουλάχιστον ως έναν σημαντικό βαθμό. Τέτοια πρόσωπα είναι και οι ξένοι που βρέθηκαν στον χώρο των εξελίξεων για τη διεκπεραίωση ιδιωτικών υποθέσεών τους και που οι συγκυρίες θέλησαν να γίνουν μάρτυρες των γεγονότων, τα οποία κάποια στιγμή περιγράφουν και ερμηνεύουν σε κείμενά τους. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν και οι υπάλληλοι (agents) των δυτικών ιεραποστολικών εταιριών, όπως λ.χ. ο πράκτορας της British and Foreign Bible Society του Λονδίνου Henry Daniel Leeves (1790-1845), ο οποίος για μία εικοσαετία (1821-1845) υπήρξε η ψυχή της εταιρίας αυτής στη Μικρασία, στην Επτάνησο και την κυρίως Ελλάδα. Κάτοχος διάφορων πανεπιστημιακών τίτλων, ευφυέστατος και έμπειρος, είχε όλες τις προϋποθέσεις για να δει τα πράγματα και κάτω από την επιφάνειά τους, με όλη την υπευθυνότητα, άλλωστε, που επέβαλλε η αντικειμενική ενημέρωση της εταιρίας του.
Σε εκθέσεις του (reports) σύγχρονες με την έναρξη της Ελληνικής Επαναστάσεως ο Leeves δίνει ξεκάθαρες πληροφορίες για τα συντελούμενα στην έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Πόλη. Παραθέτουμε τις πληροφορίες που δίνει για την αρχή της Ελληνικής Επαναστάσεως σε μετάφραση από τα δημοσιευμένα πρωτότυπα, για να διατυπωθούν στη συνέχεια μερικές συμπερασματικές σκέψεις.
«Θεράπεια, 9/4/1821 (ν. ημ.), δηλαδή 29 Μαρτίου (π. ημ.). (...) Οι συνέπειες της επανάστασης των Ελλήνων στις επαρχίες της Βλαχίας και Μολδαβίας υπήρξαν η φυγή μερικών και η σύλληψη και εκτέλεση άλλων στην Κωνσταντινούπολη, τους οποίους η Πύλη θεώρησε ότι είχαν σχέση με τους επαναστάτες. Τρεις Επίσκοποι της Ελληνικής Εκκλησίας συνελήφθησαν πριν από μερικές ημέρες και σήμερα το πρωί έμαθα ότι ακόμη δύο προστέθηκαν σ' αυτούς. Το σύνολο των Ελλήνων βρίσκεται σε κατάσταση εξαιρετικού τρόμου, μη γνωρίζοντας σε ποιους θα στραφεί στη συνέχεια η υποψία της κυβερνήσεως. Ολοι οι Τούρκοι, κάθε κατηγορίας, είναι κατά διαταγή του σουλτάνου στα όπλα και, όπως είναι φυσικό να αναμένεται σε τέτοιες περιπτώσεις, έχουν συμβεί πράξεις βίας σε άτομα. Οχι γιατί έχω λόγους προσωπικούς (...), αλλά είναι φανερό ότι πρέπει να μείνω στην ησυχία μου και φοβούμαι ότι πρέπει να σταματήσω τις επισκέψεις μου στο Φανάρι, μέχρι να έλθουν πιο ήρεμοι καιροί...»
«Κωνσταντινούπολη, 11/23 Απριλίου 1821. (...) Στο τελευταίο γράμμα μου δεν σας έδωσα παρά μια μελαγχολική αναφορά για την κατάσταση των δημόσιων πραγμάτων σ' αυτή τη χώρα. Με λύπη μου πρέπει να προσθέσω ότι έφθασαν σε ένα σημείο ακόμη περισσότερο απελπιστικό. Και δεν μπορεί να προβλεφθεί τι θα συμβεί. Κάθε ημέρα συμβαίνουν και νέες εξεγέρσεις εναντίον των Ελλήνων και, όσον αφορά τις προσπάθειες της Εταιρίας μας (...), η ελπίδα για εκτύπωση της Αγίας Γραφής εδώ επί του παρόντος γίνεται σκοτεινότερη. Χθες ο υπερήλικας και σεβάσμιος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως συνελήφθη και σήμερα το πρωί τον κρέμασαν εξευτελιστικά μπρος από την πύλη της Εκκλησίας του (εννοεί του Πατριαρχείου) (...)».
«Θεράπεια, 12/24 Μαΐου 1821. (...) Από το τελευταίο γράμμα μου, έχουμε κάπως περισσότερη ησυχία. Μολονότι τα πράγματα κατ' ουσίαν μένουν στην ίδια κατάσταση (...), αισθανόμαστε περισσότερη ασφάλεια. Οι δημόσιες εκτελέσεις εκείνων που κατηγορούνταν ως αναμεμειγμένοι στη συνωμοσία και οι δολοφονίες Ελλήνων είναι τώρα αραιότερες. Ολοι οι Τούρκοι όμως παραμένουν ακόμη ένοπλοι και από τις πληροφορίες για όσα συμβαίνουν στο Αιγαίο και τις εκεί προετοιμασίες δεν φαίνεται ότι η παρούσα υπόθεση θα μπορούσε να λάβει γρήγορα ένα τέλος...»
(Ο Leeves ετοιμάζεται για αναχώρηση. Στις 13 Αυγούστου θα εγκαταλείψει την Πόλη και στις 3 Σεπτεμβρίου θα φθάσει στην Οδησσό.)
Ο Αγγλος μισιονάριος εκθέτει με συντομία αλλά και καθαρότητα και ακρίβεια το κλίμα που δημιουργήθηκε στην Κωνσταντινούπολη αμέσως μετά την έναρξη της επαναστάσεως του Αλ. Υψηλάντη. Οσα λέει είναι γνωστά: η φυγή μερικών οικογενειών και οι συλλήψεις κληρικών και λαϊκών επισήμων. Οι Μητροπολίτες που συνελήφθησαν ήταν οι Εφέσου, Νικομηδείας, Χαλκηδόνος, Δέρκων, Θεσσαλονίκης και Αδριανουπόλεως. Ο γενικός συναγερμός των Τούρκων και οι διαπραττόμενες βιαιοπραγίες δημιουργούν αίσθημα φοβίας και στους ξένους. (Σε ένα σημείο θα γράψει: «Ακόμη και οι Φράγκοι [Franks] μόλις γίνονται σεβαστοί» - μετά την εκτέλεση του Αγίου Γρηγορίου Ε΄.) Κλίμα τρομοκρατίας και ανασφάλειας επικρατεί σε Ρωμιούς και ξένους τους επόμενους μήνες.
Το σημαντικότερο όμως εδώ είναι ότι η εκτέλεση (απαγχονισμός) του Αγίου Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ τοποθετείται στο ίδιο πλαίσιο με τις υπόλοιπες εκτελέσεις Ελλήνων. Δηλαδή, ήταν και αυτός ένοχος -κατά τις εκτιμήσεις της Πύλης- και συνυπεύθυνος για την έκρηξη της επαναστάσεως. Ούτε η ελάχιστη αμφιβολία δεν διατυπώνεται για πιθανή ελεγχόμενη στάση του Οικουμενικού Πατριάρχη. Και από επιτόπια μελέτη των παραπάνω γραμμάτων στο πρωτότυπό τους στο Αρχείο της Βιβλικής Εταιρίας γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει τίποτε σχετικό και στο αδημοσίευτο τμήμα τους. Ο Leeves γίνεται, έτσι, μάρτυρας -σημαντικός- για τη μεγάλη θυσία του Αγίου Πατριάρχη και των συναθλητών του, κληρικών και λαϊκών, για την ιερή υπόθεση της Παλιγγενεσίας του Έθνους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου