Ἀρχιμανδρίτου Νικοδήμου Κανσίζογλου - ΥΠΕΡΕΒΗΣΑΝ ΤΟ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟ

ΟΙ ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΔΙΔΑΣΚΟΥΝ 

ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΗΘΟΥΣ

Ἀρχιμανδρίτου Νικοδήμου Κανσίζογλου, ἱεροκήρυκος Ἱ. Μητροπόλεως Ἐδέσσης, Πέλλης καὶ Ἀλμωπίας 

Α. Η εποχή των Μαρτύρων των πρώτων αιώνων και τα κοινά με την δική μας εποχή 

1. Μιὰ πολὺ σημαντικὴ παρατήρηση ποὺ πρέπει νὰ κάνουμε σχετικὰ μὲ τὴν ἐποχὴ τῶν Ἁγίων Μαρτύρων, αὐτῶν πού ἀναδείχθηκαν κατὰ τοὺς πρώτους διωγμούς, εἶναι πὼς ἔζησαν καὶ ἔδωσαν τὴ μαρτυρία 

Τὸ μαρτύριο τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ νέου, 

Ἱ. Μονὴ Ἁγίου Γεωργίου Σουτσεάβα, Ρουμανία.

τους σὲ μιὰ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποία τὸ θρησκευτικό, τὸ πολιτικὸ καὶ τὸ κοινωνικὸ κατεστημένο ἦταν θεοποιημένα. αὐτὸ σημαίνει ὅτι κανεὶς δὲν μποροῦσε νὰ ἀμφισβητήσει τοὺς εἰδωλολατρικοὺς θεοὺς καὶ νὰ ἀκολουθήσει ἐλεύθερα καὶ δημόσια τὴ δική του προσωπικὴ πίστη καὶ θρησκευτικὴ συνείδηση. αὐτὸ δηλ. ποὺ ἐμεῖς μὲ σύγχρονους ὅρους ὀνομάζουμε «ἐλευθερία θρησκευτικῆς συνειδήσεως» δὲν ὑπῆρχε ἐκείνη τὴν ἐποχή. Ὅλοι ἔπρεπε νὰ ὑποτάσσονται στὴν πίστη, εἰδωλολατρία καὶ δεισιδαιμονία, τῆς αὐτοκρατορίας καὶ τοῦ αὐτοκράτορα, ὁ ὁποῖος, σημειωτέον, λατρευόταν καὶ ὁ ἴδιος ὡς Θεὸς ἀπὸ τοὺς ὑπηκόους του. Ἐπιπλέον τὴ βούληση, τὴ ζωή, τὴν περιουσία καὶ γενικὰ τὴν τύχη τῶν ἀνθρώπων τὴν ἀποφάσι- ζε τὸ πολιτικὸ σύστημα ποὺ στήριζε τὸν αὐτοκράτορα καὶ νομοθετοῦσε κατὰ τὴ δική του βούληση. τέλος, οἱ ἄνθρωποι ἦταν χωρισμένοι σὲ κατηγορίες, σὲ κάστες καὶ δὲν ἀντιμετωπίζονταν μὲ ἰσονομία καὶ δικαιοσύνη, ἀλλὰ ἀνάλογα μὲ τὴν καταγωγή, τὴν κοινωνικὴ θέση καὶ τὴν περιουσία ποὺ εἶχαν. 

2. Εἶναι ἀλήθεια πώς, ἂν προσέξουμε τὴ διαδρομὴ τῆς ἱστορίας τῆς ἀνθρωπό- τητας, θὰ διαπιστώσουμε μὲ ἀρκετὴ εὐκολία ὅτι ὅμοιες καὶ παρόμοιες θεοποιήσεις ὑπῆρξαν πάντοτε. Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς θεοποιήσεις τῶν διαφόρων κατὰ καιροὺς εἰδώλων, τῆς κοσμικῆς ἢ πολιτικῆς ἐξουσίας, τῶν κοινωνικῶν θέσεων καὶ διακρίσεων, ἡ ἀνθρωπότητα γνώρισε καὶ γνωρίζει, τὴ θεοποίηση τῆς οἰκονομίας, τῆς ἐπιστήμης, τῆς τεχνολογίας, τῆς πολιτικῆς, τοῦ πολιτισμοῦ κ.λπ. Ἀκόμη, γνωρίσαμε θεοποιήσεις φυλῶν ἢ ἐθνῶν (Ἀρία φυλή, δυτικὸς πολιτισμένος ἄνθρωπος), θεοποιήσεις θρησκευτικῶν θεσμῶν (παπισμὸς κ.τ.ὅ.), θεοποιήσεις τάξεως καὶ ἐλέγχου (ὑπερδυνάμεις καὶ παγκόσμια ἐπιβολὴ «εἰρήνης» μὲ τὸ ἰταμὸ δόγμα «ὁ σκοπός ἁγιάζει τὰ μέσα», μὲ «ἀνθρωπιστικὲς βόμβες» κ.λπ.). Σὲ κάθε ἐποχὴ κυριαρχοῦν κάποιες θεοποιήσεις ποὺ ὅμως πάντοτε ἔχουν ὡς πικρὸ καρ- πὸ τὴν ἀπαξίωση τοῦ ἀνθρώπου καὶ τὴ μετατροπή του σὲ ἄβουλο λάτρη καὶ καταπιεσμένο ὑπήκοο τῶν διαφόρων κατεστημένων. 

3. Σήμερα, μάλιστα, ἂν προσέξουμε ἰδιαίτερα, θὰ διαπιστώσουμε ὅτι οἱ συνθῆκες παλαιῶν ἐποχῶν μὲ τὶς διάφορες θεοποιήσεις τους, ἔχουν πολλὰ κοινὰ σημεῖα μὲ τὸν δικό μας κόσμο στὰ πα- ραπάνω κατεστημένα. Ἐπιπλέον, ἡ δική μας ἐποχὴ πλάι στὶς παλαιότερες θεοποιήσεις, παρέταξε καὶ ἕνα πλῆθος ἄλλων περισσότερο αὐθαίρετων καὶ ἐξουσιαστικῶν. Ὁ οἰκουμενισμός, ὁ κρατισμὸς καὶ ὁ οἰκονομισμὸς εἶναι τὰ βάθρα καὶ οἱ θεωρητικὲς βάσεις πάνω στὶς ὁποῖες στηρίζονται καὶ ἀπαιτοῦν λατρεία τὰ διάφορα εἴδωλα, ἡ αὐθαίρετη ἐξουσία καὶ τὸ χρῆμα. Ἂν κάποιος, θέλοντας νὰ διατηρήσει τὴν ἐλευθερία τοῦ ἤθους του, ἀντισταθεῖ σὲ αὐτὲς τὶς ποικίλες θεοποιήσεις, θὰ ἔρθει ἀντιμέτωπος μὲ τοὺς ἐμπρόσωπους ἢ ἀπρόσωπους ὑπηρέτες καὶ ὑπουργούς των, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐπιχειρήσουν νὰ ὑποχρεώσουν κάθε ἀντιστεκόμενο σὲ προσκύνηση, ὑποταγὴ καὶ ἔλεγχο στὰ θεοποιημένα συστήματα. Γιὰ ὅλους τότε προκύπτουν δύο ἐπιλογές: ἢ προσκυνοῦμε θυσιάζοντας τὴ βασιλικὴ (θεϊκή) μας καταγωγὴ ἢ γινόμαστε ἡρωικοὶ μάρτυρες ἀναμένοντας μὲ πίστη τὴ μαρτυρία τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ὑμῶν «Γίνεσθέ μοι μάρτυρες, καὶ ἐγὼ μάρτυς κύριος ὁ Θεός». Ἡσ. μγ΄, 9-24. 

Β. Η υπέρβαση των κατεστημένων

1. Ἡ εἰδωλολατρία ἀποτέλεσε καὶ ἀποτελεῖ ἕνα θανάσιμο βρόγχο στὴ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου. οἱ ἅγιοι Μάρτυρες ἀπὸ τοὺς πρώτους αἰῶνες, ἀλλὰ καὶ κατόπιν μέχρι τὴν τουρκοκρατία, ἀλλὰ καὶ πιὸ πρόσφατα, στὶς λεγόμενες χῶρες τῆς ἀνατολικῆς Εὐρώπης, μπόρεσαν μὲ με- γάλη γενναιότητα νὰ δεχθοῦν πολλοὺς βρόγχους στὸν τράχηλό τους, δὲν ἀνέχθηκαν, ὅμως, μὲ τίποτε τὸν βρόγχο τῆς εἰδωλολατρίας μὲ τὴν ὁποιαδήποτε μορφή της. τοῦτο καὶ διότι, ἂν τὸ σῶμα μας δεχθεῖ βρόγχο, ξίφος, μάχαιρα, σφαῖρες καὶ δηλητήρια χάριν τῆς ἀλήθειας, τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς πίστεως, ὅλα γλυ- καίνουν καὶ ὑποφέρονται. Ὅταν, ὅμως, ὁ βρόγχος πνίγει τὴν πίστη μας καὶ τὸ ξίφος σφάζει τὴν ἀξιοπρέπειά μας καὶ τὸ δηλητήριο φαρμακώνει τὴν ψυχή μας, δὲν μποροῦμε νὰ τὰ ἀνεχθοῦμε καὶ ἡρω- ϊκῶς ἀντιστεκόμαστε. αὐτὸ ἔκαναν πάν τοτε οἱ ἅγιοι Μάρτυρες. Δὲν ἀνέχθηκαν νὰ χάσουν τὴν ἀξιοπρέπεια τῆς ψυχῆς τους ὑποτασσόμενοι καὶ προσκυνώντας ὁποιοδήποτε εἴδωλο, ἀλλὰ ξεπέρασαν τὰ ἀνόσια θρησκευτικὰ κατεστημένα τῆς ἐποχῆς τους. 

2. οἱ πιστοὶ στὸν Θεὸ ἄνθρωποι, οἱ γνήσιοι χριστιανοί, πάντοτε ἀποτελοῦσαν τὴν ψυχὴ τῆς πατρίδας τους. τὰ ἔθνη καὶ τὰ γένη μεγαλουργοῦσαν, ὅταν ἀνθοῦσε ἡ πίστη στὸν ἀληθινὸ Θεό. καὶ οἱ ἥρωες τοῦ Ἔθνους ὑπῆρξαν καὶ ἥρωες τῆς πίστεως. Ἂς διαβάσουμε τὴν ἱστορία μας προσεκτικά. Ὅσες φορὲς οἱ ἄνθρωποι τοῦ Θεοῦ ὑποχρεώνονταν νὰ ὑποκύψουν σὲ ἄνομες ἀποφάσεις, ποὺ ὑπαγορεύονταν ἀπὸ ἕναν ἀπρόσωπο κρατισμὸ ἢ κάποιον δικτατορικὸ διεθνισμό, τότε ἀντιστέκονταν, μιλοῦσαν, διαμαρτύρονταν καὶ ἀναδεικνύονταν ἥρωες. Θεωροῦσαν τὴ σιωπὴ ἐνοχὴ καὶ ἀνα- ξιοπρεπὲς βόλεμα. Ἀντίθετα, ἂν κάποιες φορὲς ἔλειψαν οἱ ἥρωες ἀπὸ μιὰ χώρα, αὐτὴ ἀπέμεινε ὡς νεκρὸς ποὺ ἀποσυντίθεται καὶ ἀποφέρει δυσωδία, μετατράπηκε σὲ ἕναν ἠθικὸ βόρβορο καὶ σὲ μία ἄνι- κμη ἄμμο. οἱ ἅγιοι Μάρτυρες ὅλων τῶν ἐποχῶν κατενόησαν πὼς ἡ ὁποιαδήποτε κοσμικὴ ἐξουσία, ὁ αὐτοκράτορας, ὁ βασιλιάς, ὁ κάθε φορέας ἐξουσίας δὲν μπορεῖ νὰ πάρει στὴ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου τὴ θέση τοῦ Θεοῦ καὶ ὑπερέβησαν κάθε τέτοια κατεστημένη θεοποίηση. 

Οἱ πιστοὶ στὸν Θεὸ ἄνθρωποι, οἱ γνήσιοι χριστιανοί, πάντοτε ἀποτελοῦσαν τὴν ψυχὴ τῆς πατρίδας τους. 

Τὰ ἔθνη καὶ τὰ γένη μεγαλουργοῦσαν, ὅταν ἀνθοῦσε ἡ πίστη στὸν ἀληθινὸ Θεό. 

Καὶ οἱ ἥρωες τοῦ Ἔθνους ὑπῆρξαν καὶ ἥρωες τῆς Πίστεως. 

3. Ὑπῆρξε, ἄραγε, ἐποχὴ ποὺ ἡ κοινωνικὴ καταξίωση καὶ ἡ κοσμικὴ ἐπιφάνεια νὰ μὴ γοητεύουν τὶς καρδιὲς τῶν περισσοτέρων; Σίγουρα ὄχι! Γι᾿αὐτὸ καὶ πάλι μιλοῦμε γιὰ ἕνα ἰσχυρὸ κατεστημένο, ποὺ ὅμως καὶ αὐτό, μαζὶ μὲ τὰ ἄλλα, τὸ ὑπερέβησαν οἱ μάρτυρες τοῦ Θεοῦ. κάθε ἄνθρωπος, ποὺ ἔντιμα ἀποφασίζει καὶ ἀναλαμβάνει τὴν πορεία τοῦ εὐαγγελικοῦ δρόμου, θεωρεῖ τὴν κοινωνικὴ καταξίωση καὶ τὴν κοσμικὴ ὑπόληψη μεγέθη μηδαμινὰ ἐνώπιον τῆς ἐσωτερικῆς παρουσίας τοῦ Θεοῦ. αὐτὸς ποὺ γεύεται τὴ γλυκύτητα τῆς σχέσεως, τῆς κοινωνίας μὲ τὸν Θεό, εὔκολα καταφρονεῖ τὰ πρόσκαιρα καί, στοὺς πολλούς, ἀγαπητὰ καὶ ποθητά. οἱ μάρτυρες τοῦ Θεοῦ θεωροῦσαν πάντα τὰ παρερχόμε- να ὡς μὴ ἔχοντα ἀξία καὶ χαρά. Ἔτσι νίκησαν τὴ θεότητα τῆς ματαιοδοξίας καὶ τοῦ χρήματος. 

Γ. Μηνύματα στη δική μας εποχή

1. Δὲν θὰ καταφέρναμε νὰ ἐπισημάνουμε σὲ ποιοῦ εἴδους κατεστημένα καὶ θεοποιήσεις ὑπόκειται ἡ ἐποχή μας. καὶ τοῦτο, διότι πρόκειται μᾶλλον γιὰ μιὰ ὑποδούλωση σὲ ὅλα τὰ κατεστημένα καὶ τὶς θεοποιήσεις, ὅσες ὑπῆρχαν ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς ἱστορίας τοῦ ἀνθρώπου. Ζοῦμε σὲ μιὰ ποικιλώνυμη τραγικότητα. προσοχὴ ὅμως! καμμία τραγικότητα καὶ καμμία θεοποίηση δὲν εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπερβαθοῦν. Μποροῦμε νὰ καταφέρου- με τὰ πάντα μὲ τὴ δύναμη τῆς πίστεως ἡ ὁποία νικάει κάθε κοσμικὸ κατεστημέ- νο τὸ ὁποῖο φαντάζει ἀμετάθετο καὶ ἀξεπέραστο. Στὸ κάθε εἶδος εἰδωλολατρίας, ἂς ἀντιτάξουμε τὴν πίστη μας καὶ θὰ γκρεμισθοῦν τὰ εἴδωλα, ὅπως γκρεμίζονταν στὴν παρουσία τῶν μαρτύρων τοῦ Θεοῦ. Μὴν ξεχάσουμε ποτὲ πὼς οἱ ἅγιοί μας «διὰ πίστεως κατηγωνίσαντο βασιλείας, εἰργάσαντο δικαιοσύνην, ἐπέτυχον ἐπαγγελιῶν, ἔφραξαν στόματα λεόντων, ἔσβεσαν δύναμιν πυρός, ἔφυγον στόματα μαχαίρας, ἐνεδυναμώθησαν ἀπὸ ἀσθενείας, ἐγεννήθησαν ἰσχυροὶ ἐν πολέμῳ, παρεμβολὰς ἔκλιναν ἀλλοτρίων» (Ἑβρ. ια΄, 33-34).

2. Σκοπὸς τῆς πολιτικῆς ὡς ὀργάνω- σης τῆς διακυβέρνησης μιᾶς χώρας δὲν πρέπει νὰ εἶναι ἡ ἰσοπέδωση τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ἀποπρο- σωποποίησή του, ἡ μετατροπή του σὲ ἄψυχο γρανάζι μιᾶς ἀπρόσωπης μηχανῆς. οἱ Χριστιανοὶ σέβονται τὴν ἐξουσία, καθόσον αὐτὴ ὑπηρετεῖ καὶ βοη- θᾶ στὴν ἐλευθερία τοῦ αὐτοπροσδιορισμοῦ τοῦ καθενός. Ὅταν, ὅμως, ὁποιαδήποτε πολιτικὴ ἐξουσία μετέρχεται τὸ ἔργο δημίου τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἀνθρώπου, πρωτίστως τῆς ἐσωτερικῆς, οἱ ἀξιοπρεπεῖς ἄνθρωποι καταγγέλουν τὴ διαφοροποίησή της ἀπὸ τὴν ἀλήθεια καὶ τὴ δικαιοσύνη καὶ στρέφονται μὲ περισσὴ ἐπιθυμία πρὸς τὸν οὐρανό, ὅπου ὑπάρχει καὶ τὸ ἀληθινὸ πολίτευμα τῆς γνήσιας ἐλευθερίας. Ἡ πολιτικὴ ζωὴ καὶ κάθε μορφὴ ἐξουσίας πρέπει νὰ μᾶς βοηθάει στὴν ἐλευθερία τοῦ ἤθους καὶ νὰ μᾶς προάγει στὸν ἀλληλοσεβασμὸ καὶ τὴν ἀλληλοδιακονία.

3. Χωρὶς νὰ καταφάσκουμε σὲ κάποια θεωρία «Ἀγγελισμοῦ», νὰ παραθε- ωρήσουμε δηλ. ὅτι ὁ ἄνθρωπος «περικεῖται σῶμα καὶ περιπατεῖ ἐπὶ τῆς γῆς» καὶ δὲν μπορεῖ νὰ ζεῖ ὅπως ἀκριβῶς οἱ ἄγγε- λοι, δὲν πρέπει νὰ μᾶς διαφεύγει ὅτι ἡ ἀληθινὴ χαρὰ δὲν βρίσκεται στὰ κτήματα καὶ στὰ χρήματα καὶ πὼς δὲν δυστυχοῦμε, ὅταν αὐτὰ ἐλαττωθοῦν ἢ καὶ χαθοῦν ἀκόμη, ἀλλὰ πὼς ἡ χαρὰ βρίσκεται ἐκεῖ ποὺ μποροῦμε νὰ ἀγαπᾶμε καὶ νὰ ἀγα- πιόμαστε καὶ δυστυχία ἀσήκωτη εἶναι νὰ σβήσει στὴν καρδιά μας ἡ φλόγα τῆς πίστεως στὸν Θεό μας, ἡ ἐλπίδα στὴν εὐσπλαχνία του καὶ ἡ ἀγάπη μας πρὸς πάντας. Ἂν λείψει τὸ χαμόγελο τῆς συγχωρήσεως, ἂν λείψει τὸ σφίξιμο τῶν χεριῶν τῶν φίλων, ἂν λείψει τὸ καθαρὸ ἀγκάλιασμα τῶν ἀγαπημένων προσώπων, τότε θὰ καταλάβουμε καλά, αὐτὸ ποὺ κατάλαβαν σὲ τέλειο βαθμὸ οἱ Μάρτυρες τοῦ Χριστοῦ, ὅτι τὰ χρήματα καὶ τὰ κτήματα, οἱ τίτλοι καὶ τὰ διπλώματα, τὰ ἀξιώματα καὶ τὰ παράσημα καὶ ὅλες οἱ κατεστημένες θεοποιήσεις αὐτοῦ τοῦ κόσμου, οὔτε τρώγονται οὔτε πίνονται οὔτε ζεσταίνουν οὔτε καὶ τοὺς νεκροὺς ἀνασταίνουν. 

Περιοδικό «ΕΡΩ» τ. 11