Η δια Χριστόν σαλότητα, του Χρήστου Γιανναρά

1. Ο εμπαιγμόςτου κόσμου

Υπάρχει ένα ιστορικό παράδειγμα στη ζωή της Εκκλησίας που αντιπροσωπεύει την πιο ακραία και εκπληκτική συμμόρφωση στο ευαγγελικό κήρυγμα ανατροπής και άρνησης της ατομικής Ηθικής: είναι το παράδειγμα των αγίων «διά Χριστόν σαλών». Στο βίο και στη συμπεριφορά αυτών των αγίων είδε η Εκκλησία την έκφραση και φανέρωση ενός ξεχωριστού χαρίσματος του Αγίου Πνεύματος, μιαν από τις οξύτερες μορφές του προφητικού κηρύγματος..

Άγιος Συμεών, ο δια Χριστόν σαλός (21 Ιουλίου)

Οι σαλοί είναι συνήθως μοναχοί που κατεβαίνουν στον «κόσμο», μέσα στις πόλεις, στη «χριστιανική» κοινωνία, και κάνουν πράξεις παράλογες, ανόητες, πράξεις τρελού, οι οποίες όμως έχουν πάντοτε ένα βαθύτερο περιεχόμενο, αποβλέπουν πάντοτε στην αποκάλυψη της πραγματικότητας και αλήθειας που κρύβεται πίσω από τα προσχήματα του κόσμου τούτου.
Ο σαλός μπαίνει στις ταβέρνες, στα πορνεία, στις κακόφημες συντροφιές. Ζει ένα είδος αλητείας μέσα στους δρόμους μαζί με τους ανυπόληπτους τύπους, τις πόρνες και τα χαμίνια.Μοιάζει να συμμορφώνεται με τη δική τους ζωή, κι ωστόσο αυτός τους φανερώνει την αλήθεια της σωτηρίας με τρόπο προσιτό στο δικό τους πνευματικό επίπεδο, με παράδοξα καμώματα, με αστεϊσμούς και παραλογισμούς. 

Επιτιμάει τους αμαρτωλούς, θαυματουργεί συχνά για να εμποδίσει μια χειρότερη πτώση. 'Εχοντας συνήθως το διορατικό χάρισμα, το χάρισμα να διαβάζει τα μυστικά βάθη των ανθρώπων, χλευάζει δημόσια τα κρυφά τους παραπτώματα αλλά με τρόπο που μόνο ο ένοχος να καταλαβαίνει τον έλεγχο. Ο ίδιος εμφανίζεται σαν πολύ αμαρτωλός: καταλύει προκλητικά της εκκλησιαστικές νηστείες μπροστά στους ανθρώπους, ενώ στην πραγματικότητα κάνει αυστηρότατη άσκηση τροφής. Παριστάνει τον θαμώνα των οίκων ανοχής, ενώ εκεί νουθετεί τις πόρνες και δίνει χρήματα για να τις γλιτώσει από τη διαφθορά. Τη νύχτα επιστρέφει στην κοινότητα των αγίων, στην απομόνωση της προσευχής του και της θέας του Προσώπου του Θεού, και το πρωί ξαναφοράει τη μάσκα της μωρίας «εμπαίζων τον κόσμον τον μάταιον και διάβολον». Είναι αυτός, πραγματικά ένας εμπαιγμός του κόσμου, η πιο ακραία μορφή της άσκησης, η έσχατη αυταπάρνηση, η απόλυτη άρνηση των κριτηρίων του κόσμου, η τέλεια απέκδυση του εγώ.

Οι σαλοί έρχονται να θυμίσουν τον χαρακτήρα της «μωρίας» του ευαγγελικού κηρύγματος, το ασυμβίβαστο της σωτηρίας και της αγιότητας με την ικανοποίηση που δίνει η κοινωνική υπόληψη και η αντικειμενική αναγνώριση της αρετής. Εμφανίζονται σε περιόδους «εκκοσμίκευσης» των Χριστιανών, όταν η χριστιανική ιδιότητα μοιάζει να εξαρτάται από τα συμβατικά κριτήρια και τις αντιλήψεις του κόσμοιυ που μετράει την αληθινή ζωή και την αρετή του ανθρώπου με τα μέτρα της κοινωνικής ευπρέπειας και δεοντολογίας.

Ο σαλός είναι ο χαρισματούχος που έχει άμεση εμπειρία της Βασιλείας του Θεού και αναλαμβάνει να φανερώσει προφητικά την αντίθεση του «παρόντος αιώνος» με τον αιώνα της Βασιλείας, τη ριζική διαφοροποίηση των μέτρων και των κριτηρίων. Αρνείται για τον εαυτό του την αντικειμενική αναγνώριση της αρετής και της ευσέβειας, αποκρούει ως την έσχατη συνέπεια τον έπαινο και την τιμή των ανθρώπων. Ξέρει ότι η ατομική αρετή χωρίζει τον άνθρωπο από το Θεό γιατί δημιουργεί αυτοϊκανοποίηση, αλλά τον χωρίζει και από τους ανθρώπους που δεν τολμούν να του εκθέσουν την ανάγκη και την αδυναμία τους.

Ο σαλός δεν ασκείται στην εξασφαλισμένη πνευματικότητα ενός μοναστηριού, αλλά μόνος μέσα στον κόσμο, σε έναν αγώνα σώμα με σώμα με τον κόσμο και τον διάβολο, αίροντας το Σταυρό της 

Εκκλησίας, τον σταυρό των βασανισμένων και αμαρτωλών. Είναι αυτή μια άλλη μορφή αποκαλυπτικής «τραγωδίας»: εκούσια ανάληψη του προσωπείου της μωρίας - ένα «γκροτέσκο»προσωπείο - για να φανερωθεί η αλήθεια του προσώπου, η πλαστότητα των ωραιοποιημένων προσωπείων της συμβατικής ευπρέπειας που αφανίζει την προσωπική ετερότητα και ελευθερία. Στην πλαστή πραγματικότητα του κόσμου, που αλλοιώνει το καλό σε κακό και το κακό σε καλό και όπου «ο άρχων του κόσμου τούτου» αγρυπνεί για να διατηρείται αυτή η πλαστότητα, ο σαλός αναλαμβάνει να πηδήσει μέσα στο σπίτι του ισχυρού και να αρπάσει τα σκεύη του.

. Η μόνη δυνατότητα για αυτό το άλμα είναι να μπει ο άγιος μέσα στον κόσμο με τη μάσκα της μωρίας, της κοινωνικής ανευθυνότητας και να ξεσκεπάσει μπροστά στα μάτια των ανθρώπων την αληθινή πραγματικότητα ξεσκίζοντας τα προκαλύματα του συμβατικού ήθους, του καθιερωμένου ύφους, των απατηλών αξιολογήσεων. Δεν είναι αυτή μια ειρωνική, σωκρατική αποκάλυψη, αλλά μια προσωπική αφύπνιση, μια έμπρακτη βία εγρήγορσης. Οι δια Χριστόν σαλοί δεν επιλέγουν ως μορφή 

άσκησης αυτή τη σαλότητα, αλλά επιλέγονται από το Θεό για κάτι τέτοιο. Το κάνουν «άθελά» τους. Ο δρόμος τους οδηγούσε εκεί. Και είναι αυτό γεύση αλήθειας και επικίνδυνης ελευθερίας.

2. Η ανάληψη της αλλότριας ενοχής

Στη Δύση είναι άγνωστο το είδος της άσκησης των σαλών. «Η Δύση δεν είχε τις προϋποθέσεις για να παρουσιάσει έναν τόσο ακραίο τύπο αγιότητας», γράφει ο Ernst Benz,δυτικός αυτός μελετητής των σαλών3. Μεμονωμένες πράξεις αντίστοιχες με των σαλών της Ανατολής αποδίδονται μόνο στον άγιο Ουλφία (8ος αιώνας), στον Ιωάννη Κουλομπίνη ( 1367) και στον Ιωάννη του Θεού ( 1550). Στην Ανατολή αναφέρονται αρκετά ονόματα διά Χριστόν σαλών, δεν έχουμε όμως ιστορικές πληροφορίες για όλους. Γνωρίζουμε τον άγιο Συμεών των Εμέσης (στα χρόνια του Ιουστινιανού, μεταξύ 527 και 567)4 τον άγιο Ανδρέα από την Κωνσταντινούπολη (880946) τον άγιο Θωμά διά Χριστόν σαλό. τον άγιο Λουκά της Εφέσου (11ος αιώνας). Στην παράδοση της ρωσικής και σερβικής Εκκλησίας αναφέρονται ο άγιος Ιωάννης ο σαλός ( 1490, αναγνωρισμένος ως άγιος από τη Σύνοδο της Μόσχας του 1674), ο άγιος Βασίλειος ο σαλός ( 1552) και ο Ιωάννης από τη Μόσχα ( 1589).

Αλλά και στο Λαυσαϊκό, στον Ιωάννη της Κλίμακος και σε άλλα κείμενα της ασκητικής γραμματείας και της εκκλησιαστικήςιστορίας συναντάμε συχνά μεμονωμένες πράξεις και παραδείγματα αντίστοιχα με των σαλών. Έτσι, διαβάζουμε για τον άγιο Μακάριο τον Αιγύπτιο πως όταν μόναζε σε μια καλύβα έξω από κάποιο χωριό, κατηγορήθηκε από τους γονείς ενός κοριτσιού ως διαφθορέας της κόρης τους, Τον έδεσαν από το λαιμό με ένα σχοινί και τον διαπόμπευσαν σε όλο το χωριό φωνάζοντας: «Να ένας "αναχωρητής" που βίασε την κόρη μας!». Του ζητούσαν αποζημίωση και να αναλάβει τα τροφεία του παιδιού που θα γεννιόταν. Χωρίς να υπερασπιστεί τον εαυτό του, ο άγιος δέχτηκε την ατίμωση και γύρισε στο κελί του . Άρχισε να εργάζεται διπλάσια από πριν,πλέκοντας ψάθες και καλάθια, και έλεγε στον εαυτό του: Μακάριε, τώρα έχεις γυναίκα, πρέπει να εργάζεσαι περισσότερο, να τη θρέψεις . Κάθε μέρα πήγαινε όσα χρήματα κέρδιζε στο σπίτι του κοριτσιού κα εισέπραττε βρισιές και χτυπήματα Ω ως τη μέρα που πάνω στις ωδίνες του τοκετού η κόρη ομολόγησε την αθωότητα του μοναχού. Αλλά τότε ο Μακάριος έφυγε στην έρημο για να μην τον τιμήσουν ως άγιο.

Το ίδιο γεγονός αναφέρεται ότι συνέβη και με τον Ευστάθιο Καισαρείας, όταν ήταν ακόμα στις τάξεις του λεγόμενου κατώτερου κλήρου - απλός αναγνώστης8 Το ίδιο και με τον Νίκωνα το Σιναΐτη.Ένας άλλος μοναχός, ο Ανδρέας Μεσσήνιος, αργότερα ηγούμενος μοναστηριού, είχε κατηγορηθεί για κλοπή και δέχτηκε χωρίς αντίρρηση την κατηγορία,ώσπου αποδείχθηκε η αθωότητά του..

Αυτή η εκούσια και αδιαμαρτύρητη ανάληψη της αλλότριας ενοχής δεν ήταν για τους μοναχούς μόνο μια αφορμή ταπείνωσης, αλλά και έμπρακτη πεποίθηση για την κοινότητα της αμαρτίας, μια αυτονόητη μετοχή στον κοινό σταυρό της Εκκλησίας, στην καθολική πτώση και αποτυχία του ανθρώπου. Ο μοναχός που είναι «πάντων χωρισθείς» αλλά και «πάσι συνηρμοσμένος» τα αμαρτήματα των άλλων τα θεωρεί και δικά του αμαρτήματα, κοινά αμαρτήματα της ανθρώπινης φύσης, στην οποία όλοι μετέχουμε. Η διάκριση των ατομικών αμαρτιών δεν έχει ουσιαστική σημασία, όπως δεν έχει και η διάκριση των ατομικών αρετών. Αυτό που μας καταδικάζει ή αυτό που μας σώζει είναι η άρνηση μας ή η προσπάθειά μας να «μεταποιήσουμε» την ανταρσία της κοινής μας φύσης σε προσωπική σχέση μετάνοιας και κοινωνίας. Να μιμηθεί ο άνθρωπος την κένωση του Χριστού, την παραίτηση από κάθε ατομική απαίτηση δικαίωσης, να αναλάβει εκούσια την κοινή αποτυχία και να την προσαγάγει στο Θεό, να σαρκώσει στο πρόσωπό του το λόγο του ποστόλουΠαύλου.Μόνον έτσι οι άγιοι, που ζουν τον τριαδικό τρόπο της υπάρξεως, υπερβαίνουν τον τεμαχισμό της φύσης από την αμαρτία, μεταποιούν την αμαρτία σε γεγονός ταπεινής ανάληψης της φυσικής αποτυχίας, γεγονός κοινωνίας και αγάπης. 

Χαρακτηριστική είναι η ιστορία του Θεόφιλου και της Μαρίας (γύρω στο 540), που τη διηγείται ο Ιωάννης της Εφέσου: ήταν δύο μοναχοπαίδια, από οικογένειες αριστοκρατικές της Αντιόχειας. Αρραβωνιασμένα, εξαίρετης και τα δύο ομορφιάς, ζήτησαν να εφαρμόσουν στη ζωή τους τον ευαγγελικό λόγο - Ο Θεόφιλος έκανε το μίμο, το γελωτοποιό, και η Μαρία φορούσε ρούχα πόρνης.

Και γυρνούσαν στους δρόμους παριστάνοντας μέσα στις πόλεις του κωμωδούς, λέγοντας αστειότητες και ανοησίες, και οι άνθρωποι τους χλεύαζαν,κάποτε και τους χτυπούσαν. Ζητούσαν την καταφρόνεση των ανθρώπων, τον τέλειο εξευτελισμό του εγώ τους για να κερδίσουν εκείνη την άρρητη ελευθερία και τη γεύση της ζωής που χαρίζεται όταν νεκρωθεί και η έσχατη αντίσταση της εγωκεντρικής ατομικότητας.

Όταν μια γυναίκα ρώτησε κάποια φορά τη Μαρία «Γιατί κόρη μου, κυλιέσαι στην αμαρτία;», 

εκείνη απάντησε δίχως δισταγμό: «Προσευχήσοιυ, κυρία, να με ανασύρει ο Θεός απο τη λάσπη της αμαρτίας» 

"Το πρότυπο στο οποίο απέβλεπε πάντοτε η Εκκλησία δεν ήταν η ατομική ηθική αυτάρκεια, αλλά ο θρήνος της μετάνοιας των μοναχών, θρήνος τελικά «χαροποιός» «πένθος χαροποιόν» μεταποίηση της αμαρτίας σε μέτρο αποδοχής της αγάπης του Χριστού.

3. Η τέλεια απέκδυση του εγώ

Αλλά τα περισσότερα και εκπληκτικότερα ιστορικά στοιχεία διασώθηκαν, σε ολοκληρωμένες βιογραφίες, για τον άγιο Συμεών τον Εμέσης, όπως και για τον άγιο Ανδρέα της Κωνσταντινούπολης. Στα πρόσωπα των δύο αυτών αγίων έχουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα του χαρίσματος των σαλών και του προφητικού κηρύγματος που ενσάρκωσαν.Ο άγιος Συμεών ήταν αναχωρητής στην έρημο πέρα από τον Ιορδάνη, όταν δέχτηκε την κλήση του Θεού να ζήσει ως σαλός. Είπε στο σύντροφο της άσκησής του: «Εν τη δυνάμει του Χριστού υπάγω εμπαίζων τον κόσμον». 

Κατέβηκε στην πόλη Έμεσα «και εποίει θαυμάσια, αλλά διά τον Θεόν προσεποιείτο τον σαλόν»: έκρυβε την αρετή του διασύροντας τον εαυτό του και αποφεύγοντας κάθε υπόληψη και τιμή που θα μπορούσε να προέλθει από τους ανθρώπους. 

Γιατί είχε χάρισματα αγιότητας οπωσδήποτε φανερά: το χάρισμα των ιάσεων, το χάρισμα το προορατικό, το διορατικό, το χάρισμα της «καθαράς προσευχής» και των δακρύων.Πράξεις όπως αυτή μαρτυρούν την προσπάθειά του να αρνηθεί, με κάθε τίμημα,την αναγνώριση και τη φήμη του αγίου. Προτιμούσε να τον θεωρούν ένα μισότρελο μοναχό, δίχως τη στοιχειώδη κοινωνική αξιοπρέπεια - αυτήν που κατοχυρώνει το εγώ και το συντηρεί.Κάποτε άλλοτε δούλευε ως παραγιός σε καπηλειό, αλλά η αρετή του είχε αρχίσει να φημίζεται και ο κόσμος ερχόταν στο καπηλειό για να τον δει, να πιστοποιήσει στο πρόσωπό του τον αντικειμενικό τύπο του ενάρετου ανθρώπου. 

Τότε ο αββάς Συμεών, για να αποφύγει την τιμή και την υπόληψη των ανθρώπων, προσποιήθηκε ότι έχει πόθο σαρκικό για τη γυναίκα του κάπελα και ότι θέλει να της επιτεθεί για να ικανοποιήσει τον πόθο του. Ο άγιος Συμεών εμφανίζεται στα μάτια των ανθρώπων να παραβαίνει ακόμα και την κανονική τάξη της Εκκλησίας, τις στοιχειώδεις υποχρεώσεις της νηστείας. Αυτή η πρόκληση του σκανδαλισμού των ευσεβών θυμίζει την «προκλητική» κατάλυση του Σαββάτου από το Χριστό και την κάλυψη των μαθητών που μάζευαν και έτρωγαν στάχυα την ημέρα του Σαββάτου. 

4. Η δίχως όρια ελευθερία 

Οι διά Χριστόν σαλοί μοιάζουν να αρνούνται την παραίνεση του Αποστόλου Παύλου για την αποδοχή κάθε προσωπικής στέρησης και θυσίας προκειμένου να αποφευχθεί ο σκανδαλισμός των πιστών (Α΄ Κορ. 8, 13). Αλλά ποιος είναι ο σκανδαλισμός για τον οποίο μιλάει ο Παύλος; Είναι η πρόκληση σύγχυσης στο χώρο της αλήθειας, που μπορεί να στερήσει τους άλλους από τη δυνατότητα μετοχής στην αλήθεια, δηλαδή στη σωτηρία. Αν τρώγοντας τα ειδωλόθυτα δώσεις αφορμή στην «ασθενούσα συνείδηση» του αδελφού σου να υποθέσει ότι υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα στη λατρεία των ειδώλων και στην αλήθεια (τη ζωή) της Εκκλησίας,τότε η ευθύνη για τη σύγχυση που προκαλείς είναι πραγματικά μεγάλη. Αλλά η πρόκληση των σαλών δεν δημιουργεί σύγχυση στην πίστη των ανθρώπων ούτε συσκοτίζει την αλήθεια της Εκκλησίας. Μόνο ξενίζει όσους έχουν ταυτίσει την πίστη και την αλήθεια με την εκκοσμικευμένη αντίληψη της ηθικής συνέπειας και της συμβατικής ευπρέπειας. Οι σαλοί έχουν το χάρισμα και την τόλμη να φανερώσουν απροκάλυπτα την ανθρώπινη πτώση και αμαρτία, που είναι κοινή σε όλους μας, είναι η πραγματικότητα της φύσης μας και δεν αναιρείται από την ύπαρξη «βελτιωμένων» ατομικών περιπτώσεων ούτε και με τη συγκάλυψή της από τις κοινωνικές επιφάσεις. Με αυτή την έννοια, κάθε μοναχός της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι ένα είδος «δια Χριστόν σαλού»: φοράει το ρούχο του πένθους , δηλώνοντας απροκάλυπτα την αποδοχή της κοινής μας πτώσης και αμαρτίας - αποσύρεται στην άσκηση, πολεμώντας για όλους μας αυτή την πτώση και αμαρτία. Ίδια είναι και η κλήση κάθε μέλους της Εκκλησίας. Αν εμείς επιμένουμε να αγνοούμε το ευαγγέλιο της σωτηρίας, ταυτίζοντας την αναγέννηση του ανθρώπου με την κοινωνική αναγνώριση της ατομικής αρετής, με την κοσμική επιτυχία της ατομικής ηθικής ευυποληψίας, το λάθος είναι μόνο δικό μας - λάθος που αποκλείει από την αλήθεια και τη ζωή.

Το πρότυπο στο οποίο απέβλεπε πάντοτε η Εκκλησία δεν ήταν η ατομική ηθική αυτάρκεια, αλλά ο θρήνος της μετάνοιας των μοναχών, θρήνος τελικά «χαροποιός», «πένθος χαροποιόν» μεταποίηση της αμαρτίας σε μέτρο αποδοχής της αγάπης του Χριστού. Μόνο τότε μπορεί να πενθήσει και να θρηνήσει ο άνθρωπος, όταν ξέρει τι ακριβώς έχει χάσει και ζεί την απώλεια ως προσωπική στέρηση και δίψα. Γι' αυτό και η μετάνοια, η προσωπική αίσθηση της απώλειας του Θεού, είναι και μία πρώτη αποκάλυψη και γνωριμία του Προσώπου Του, μια πρώτη μέτρηση της αγάπης Του.

Οπωσδήποτε στην περίπτωση των «δια Χριστόν σαλών» η συγκλονιστική τους ελευθερία από κάθε νόμο, κανόνα, περιορισμό και δεοντολογία δεν είναι απλώς μια διδακτική υπενθύμιση του κινδύνου να ταυτίσουμε την αρετή και την αγιότητα με τη συμβατική κοινωνική ευπρέπεια και την εγωκεντρική ηθική συνέπεια. Δεν διδάσκει ποτέ κανείς πραγματικά μόνο με την αμφισβήτηση λαθεμένων αντιλήψεων και τρόπων ζωής, αλλά με το να σαρκώσει ο ίδιος ολόκληρη τη σωστική αλήθεια. Η συγκλονιστική ελευθερία των σαλών είναι, πριν από κάθε τι άλλο, ολόκληρο γεγονός θανάτου, μια τέλεια νέκρωση κάθε ατομοκεντρικού στοιχείου ζωής. Αυτός ο θάνατος είναι η ελευθερία που μπορεί να συντρίψει και να διαλύσει κάθε συμβατικό σχήμα, είναι η ανάσταση στη ζωή της προσωπικής ετερότητας, στη ζωή της αγάπης που δε γνωρίζει όρια και φραγμούς.

Το παράδειγμα των «δια Χριστόν σαλών» δεν είναι ακραίο, ούτε και ακατανόητο, όπως ίσως φαντάζει στα μάτια πολλών. Είναι η σάρκωση του θεμελιώδους ευαγγελικού κηρύγματος: ότι μπορεί ο άνθρωπος να τηρήσει όλο το Νόμο χωρίς να κατορθώσει να ελευθερωθεί από τις αναγκαιότητες που επιβάλλει το βιολογικό και ψυχολογικό του εγώ, δηλαδή από τη φθορά και το θάνατο. Ενώ αρκεί να αποδεχθεί ταπεινά την αμαρτία και την πτώση του, χωρίς να τη διαφοροποιεί από την αμαρτία και την πτώση των άλλων ανθρώπων, με εμπιστοσύνη στην αγάπη του Χριστού, που μεταμορφώνει αυτή την αποδοχή σε προσωπική ζωτική κοινωνία, σε ζωή αφθαρσίας και αθανασίας.

Πηγή: fota-olofota